Σταμάτα Ρεβίθη: ο μαραθώνιος του 1896

Ποια ήταν η Σταμάτα Ρεβίθη

Η Σταμάτα (σε ορισμένες πηγές «Σταματία») Ρεβίθη γεννήθηκε στη Σύρο το 1866. Το 1896 ζούσε σε μεγάλη φτώχεια στον Πειραιά· τα Χριστούγεννα του 1895 είχε χάσει το εφτάχρονο παιδί της, και μεγάλωνε ένα δεύτερο, 17 μηνών. Ήταν, σύμφωνα με τον Ολυμπιακό ιστορικό Athanasios Tarasouleas, περίπου τριάντα ετών αλλά έδειχνε πολύ μεγαλύτερη — ξανθιά, με πρόωρες ρυτίδες και μεγάλα, έξυπνα μάτια.

Δεν είχε χρήματα για εισιτήριο, γι' αυτό αποφάσισε να περπατήσει τα περίπου 9 χιλιόμετρα από τον Πειραιά στην Αθήνα με το μωρό της στην αγκαλιά, αναζητώντας δουλειά. Στον δρόμο συνάντησε έναν νεαρό ταξιδιώτη που, ρωτώντας τη γιατί περπατά με το παιδί χωρίς εισιτήριο, της πρότεινε αστειευόμενος να τρέξει στον Μαραθώνιο — έτσι θα γινόταν διάσημη και θα έβρισκε ευκολότερα δουλειά — και της έδωσε λίγα χρήματα. Από εκείνη τη στιγμή, κατά τον Tarasouleas, έγινε δική της φιλοδοξία να τρέξει τη διαδρομή.

Αποκλεισμός από τον επίσημο αγώνα

Η Ρεβίθη παρουσιάστηκε στην οργανωτική επιτροπή και ζήτησε επίμονα να τρέξει. Η επιτροπή αρνήθηκε, επικαλούμενη ότι η προθεσμία συμμετοχής είχε λήξει· οι Ολυμπιακοί ιστορικοί David Martin και Roger Gynn σημειώνουν όμως ότι ο πραγματικός λόγος ήταν το φύλο της. Κατά τον Tarasouleas, η επιτροπή της υποσχέθηκε αντ' αυτού να τρέξει την επόμενη Παρασκευή μαζί με μια ομάδα Αμερικανίδων που βρίσκονταν τότε στην Αθήνα — αγώνας που τελικά δεν έγινε ποτέ.

Έφτασε στο χωριό Μαραθώνας την Πέμπτη 9 Απριλίου [28 Μαρτίου], μια μέρα πριν τον επίσημο αγώνα, και έγινε αμέσως «η διάσημη δρομέας» που ζητούσαν να συναντήσουν οι δημοσιογράφοι· ο δήμαρχος του Μαραθώνα, ο κ. Κουτσογιαννόπουλος, της πρόσφερε φιλοξενία. Το πρωί της Παρασκευής 10 Απριλίου [29 Μαρτίου], ζήτησε από τον γέρο ιερέα του Μαραθώνα, Γιάννη Βελιώτη, να πει μια προσευχή για εκείνη· ο ιερέας απάντησε ότι θα προσευχόταν στον Ναό του Αγίου Ιωάννη, αλλά μόνο για τους «επίσημους αθλητές».

Ο δρόμος της, 11 Απριλίου 1896

Το πρωί του Σαββάτου 11 Απριλίου [30 Μαρτίου], στις 8:00, η Ρεβίθη ξεκίνησε μόνη της τη διαδρομή. Πριν φύγει, κατέγραψε την ώρα εκκίνησής της σε έγγραφο που υπέγραψαν ο δάσκαλος, ο δήμαρχος και ο ειρηνοδίκης του Μαραθώνα — μια λεπτομέρεια που δείχνει πόσο συνειδητά επεδίωκε να τεκμηριώσει η ίδια την προσπάθειά της.

Έτρεξε, κατά τον Tarasouleas, «με γρήγορο βήμα σε όλη τη διαδρομή» και έφτασε, ιδρωμένη και σκονισμένη, στα «Παράπηγματα» (μια τοποθεσία κοντά στο σημερινό νοσοκομείο Ευαγγελισμός) στις 13:30 — δηλαδή σε 5,5 ώρες. Η ίδια είχε προβλέψει στους δημοσιογράφους, το βράδυ πριν, ότι θα χρειαζόταν «τρεισήμισι ώρες, ίσως και λιγότερο»· ο πραγματικός της χρόνος αποδείχθηκε αρκετά πιο αργός από την αισιόδοξη πρόβλεψή της.

Σταματημένη πριν το στάδιο

Στα Παράπηγματα βρήκε αξιωματικούς του στρατού και τους ζήτησε να υπογράψουν το χειρόγραφο σημείωμά της, πιστοποιώντας την ώρα άφιξής της — δεν της επιτράπηκε όμως να συνεχίσει μέχρι το Παναθηναϊκό Στάδιο. Σύμφωνα με τον Tarasouleas, όταν οι αξιωματικοί τη ρώτησαν γιατί ταλαιπωρήθηκε τόσο, απάντησε ότι ήθελε ο βασιλιάς να βρει θέση εργασίας για το παιδί της, και ότι πήγαινε κατευθείαν στον Τιμολέοντα Φιλήμονα, γενικό γραμματέα της Ολυμπιακής Επιτροπής, για να του αναγγείλει τον χρόνο της. Έβγαλε τα παπούτσια της, που είχαν ήδη αρχίσει να λύνονται, και συνέχισε ξυπόλητη προς την Αθήνα.

Αν όντως συνάντησε τον Φιλήμονα, ή αν κατέθεσε τα έγγραφά της στην Ολυμπιακή Επιτροπή, δεν είναι γνωστό — καμία τέτοια καταγραφή δεν έχει βρεθεί. Καμία πηγή δεν ακολούθησε τη ζωή της μετά την ημέρα εκείνη· δεν υπάρχει καταγεγραμμένη ημερομηνία θανάτου. Σε άλλο του κείμενο, ο Tarasouleas έχει γράψει ότι η Ρεβίθη «χάθηκε στη σκόνη της ιστορίας» (Tarasouleas, The Female Spiridon Loues, σ.12, μέσω παραπομπής της Wikipedia — η φράση δεν εμφανίζεται στο άρθρο του στο Olympic Review του 1997 που χρησιμοποιεί το παρόν άρθρο ως κύρια πηγή, και δεν επιβεβαιώθηκε ανεξάρτητα σε αυτόν τον έλεγχο).

Ποια ήταν η «Μελπομένη»

Ανεξάρτητα από την ιστορία της Ρεβίθη, ο γαλλόφωνος τύπος της Αθήνας είχε ήδη αναφερθεί, νωρίτερα εκείνη τη χρονιά, σε μια άλλη —ή ίσως την ίδια— γυναίκα. Στις 14 Μαρτίου 1896 [2 Μαρτίου], το ένθετο Les Jeux Olympiques της εφημερίδας Messager d'Athènes έγραφε, υπό τον τίτλο «Μια γυναίκα στον αγώνα του Μαραθώνα»: μια γυναίκα είχε δηλώσει συμμετοχή και, σε δοκιμαστικό δρόμο «την Πέμπτη», είχε διανύσει μόνη της τα «42 χιλιόμετρα» (η πραγματική απόσταση Μαραθώνα–Αθήνας το 1896 ήταν περίπου 40 χλμ.) που χωρίζουν τον Μαραθώνα από την Αθήνα, σε 4,5 ώρες, σταματώντας μόνο για δέκα λεπτά στα μισά για να φάει πορτοκάλια.

Λίγες εβδομάδες αργότερα, ο Ούγγρος ιδρυτικό μέλος της Διεθνούς Ολυμπιακής Επιτροπής Franz Kémény έγραφε στα γερμανικά ότι «μια κυρία, η δεσποινίς Μελπομένη, ολοκλήρωσε τον μαραθώνιο των 40 χλμ. σε 4,5 ώρες και ζήτησε να συμμετάσχει στον αγώνα, αίτημα που όμως η επιτροπή δεν δέχτηκε». Η εφημερίδα Ακρόπολις, κατά τον Kémény, επέκρινε την απόφαση, σημειώνοντας ότι κανείς άνδρας αθλητής δεν θα αντιμετώπιζε τέτοια αντίρρηση. Είναι η πρώτη γνωστή εμφάνιση του ονόματος «Μελπομένη» σε γραπτή πηγή.

Μία γυναίκα ή δύο; Η διαμάχη των ιστορικών

Το 1994, ο Γερμανός Ολυμπιακός ιστορικός Karl Lennartz δημοσίευσε στο περιοδικό Citius, Altius, Fortius του Διεθνούς Οργανισμού Ολυμπιακών Ιστορικών (ISOH) το άρθρο «Two Women Ran the Marathon in 1896», υποστηρίζοντας ότι επρόκειτο για δύο διαφορετικές γυναίκες: η «Μελπομένη» έτρεξε στις αρχές Μαρτίου σε 4,5 ώρες και δεν έγινε ποτέ δεκτή στον αγώνα· η Ρεβίθη έτρεξε ξεχωριστά, την επόμενη μέρα του επίσημου αγώνα, σε 5,5 ώρες. Σημειώνει μάλιστα ότι ακόμη και ο Alfréd Hajós, δις Ολυμπιονίκης στην κολύμβηση το 1896, επιβεβαιώνει το όνομα «Μελπομένη» στα απομνημονεύματά του (1956) — αλλά μπερδεύει τον χρόνο του δρόμου της αρχής Μαρτίου με αυτόν της 11ης Απριλίου, μια σύγχυση που ο ίδιος ο Lennartz επισημαίνει ρητά ως λάθος.

Το 1997, στο Olympic Review, ο Έλληνας ιστορικός Athanasios Tarasouleas —μέλος επίσης του ISOH— υποστήριξε το αντίθετο: ότι κανένα ελληνικό δημοσίευμα της εποχής δεν αναφέρει ποτέ το όνομα «Μελπομένη» — μόνο ξένες πηγές το κάνουν (κατά τους Martin & Gynn, μέσω παραπομπής της Wikipedia στο βιβλίο τους, το ρεπορτάζ του Messager d'Athènes αναδημοσιεύτηκε στο γερμανικό Der Leichtathlet μόλις το 1927 — λεπτομέρεια που δεν εμφανίζεται στο ίδιο το άρθρο του Tarasouleas) — ενώ το όνομα «Ρεβίθη» εμφανίζεται πολλές φορές στον ελληνικό τύπο (Ακρόπολις 29/3 και 31/3, Άστυ 30/3 και 12/4, Εστία 23/3, με ημερομηνίες παλαιού ημερολογίου). Ο Tarasouleas παραθέτει επίσης ρεπορτάζ της Εστίας (4 Απριλίου [23 Μαρτίου]) που αποκαλεί την ίδια γυναίκα «η γνωστή δρομέας κυρία Ρεβίθη» και «η παράξενη γυναίκα, που έτρεξε δοκιμαστικά πριν λίγες μέρες στον Μαραθώνα». Το συμπέρασμά του: «ίσως η Ρεβίθη είχε δύο ονόματα, ή ίσως, για άγνωστο λόγο, της αποδόθηκε το όνομα της Μούσας Μελπομένης».

Οι σύγχρονοι Martin και Gynn (2000) συμφωνούν με τον Tarasouleas, σημειώνοντας ότι μια σύγχρονη αναφορά στη Ρεβίθη ως «γνωστή δρομέα» θα μπορούσε από μόνη της να εξηγήσει τον προγενέστερο δρόμο μιας γυναίκας στη διαδρομή — δηλαδή ότι ήταν η ίδια η Ρεβίθη, όχι κάποια «Μελπομένη». Καμία πλευρά δεν διαθέτει αδιαμφισβήτητο τεκμήριο: ούτε φωτογραφία, ούτε επίσημο έγγραφο συνδέει ρητά τα δύο ονόματα με το ίδιο πρόσωπο, ούτε τα αποκλείει οριστικά. Μια δημοφιλής, μεταγενέστερη εκδοχή της ιστορίας —ότι η «Μελπομένη» έτρεξε την ίδια μέρα με τον επίσημο αγώνα, παράλληλα στη διαδρομή, και τερμάτισε ώρες μετά τον Λούη— δεν στηρίζεται στις πρωτογενείς πηγές που εξέτασαν και οι δύο ιστορικοί, οι οποίες τοποθετούν τον δρόμο της «Μελπομένης» νωρίτερα, ως ξεχωριστή δοκιμή, όχι την ημέρα του αγώνα.

Γιατί δεν υπάρχει οριστική απάντηση

Το πρόβλημα είναι δομικό, όχι απλώς έλλειψη επιμέλειας: οι ελληνικές εφημερίδες της εποχής δεν χρησιμοποιούν ποτέ το όνομα «Μελπομένη», ενώ οι ξένες πηγές (γαλλικές, γερμανικές, ουγγρικές) δεν δίνουν ποτέ επώνυμο για τη «Μελπομένη» — μόνο τον τίτλο «δεσποινίς». Καμία σωζόμενη πηγή δεν τις έχει δει καμία από τις δύο γυναίκες μαζί, την ίδια στιγμή, σε δύο διαφορετικά σημεία.

Ούτε η Ολυμπιακή Επιτροπή της εποχής άφησε ίχνος: τα έγγραφα που η Ρεβίθη ισχυρίστηκε ότι θα κατέθετε στον Φιλήμονα δεν έχουν ποτέ βρεθεί, ούτε κάποια απάντηση της επιτροπής. Χωρίς αυτά τα έγγραφα ή μια νέα πρωτογενή πηγή, το ερώτημα παραμένει —όπως το αφήνουν και οι δύο ιστορικοί— ανοιχτό.

Η κληρονομιά: από το 1896 στο 1984

Όποια κι αν είναι η απάντηση στο ερώτημα ταύτισης, το ένα αδιαμφισβήτητο γεγονός, όπως το διατυπώνει ο ίδιος ο Tarasouleas, είναι ότι μια Ελληνίδα έτρεξε ανεπίσημα ολόκληρη τη διαδρομή Μαραθώνα–Αθήνας το 1896, χωρίς καμία υποστήριξη και παρά τη ρητή άρνηση της οργανωτικής επιτροπής. Η προσπάθειά της δεν αναγνωρίστηκε ποτέ επίσημα, και οι γυναίκες δεν απέκτησαν δικό τους Ολυμπιακό μαραθώνιο παρά σχεδόν έναν αιώνα αργότερα: το 1984, στο Λος Άντζελες, όπου η Αμερικανίδα Joan Benoit κέρδισε τον πρώτο επίσημο γυναικείο Ολυμπιακό μαραθώνιο σε 2:24:52.

Η ιστορία της Ρεβίθη παραμένει σήμερα το πρώτο γνωστό κεφάλαιο της γυναικείας συμμετοχής στον μαραθώνιο — παράλληλο, όχι ανταγωνιστικό, με την επίσημη ιστορία του 1896 που το bib2bib έχει ήδη καταγράψει στο δικό του άρθρο για τη νίκη του Σπύρου Λούη.